W sektorze pozarządowym często spotykamy określenia takie jak federacja, związek organizacji czy sieć NGO. Nie zawsze oznaczają one jednak to samo. Szczególną, przewidzianą wprost przez przepisy formą współpracy kilku organizacji jest związek stowarzyszeń.

Związek stowarzyszeń sam jest organizacją, ale różni się od typowego stowarzyszenia przede wszystkim tym, kto do niego należy. W zwykłym stowarzyszeniu członkami są przede wszystkim osoby fizyczne. W związku stowarzyszeń członkami są natomiast organizacje i inne osoby prawne. Można więc powiedzieć, że jest to swego rodzaju „organizacja organizacji”.

Federacja czy związek stowarzyszeń?

Na początku warto uporządkować nazewnictwo. „Federacja” nie jest w polskim prawie odrębną formą prawną NGO. Sama nazwa „federacja” nie mówi więc jeszcze, z jakim podmiotem mamy do czynienia.

Organizacja używająca słowa „federacja” w nazwie może działać np. jako związek stowarzyszeń. Prawo o stowarzyszeniach posługuje się natomiast konkretnym pojęciem „związku stowarzyszeń” i to właśnie tę konstrukcję reguluje art. 22 ustawy.

Warto więc odróżniać nazwę od formy prawnej. Jeżeli kilka NGO mówi o stworzeniu „federacji”, jednym z pierwszych pytań powinno być to, czy chodzi jedynie o wspólną nazwę lub nieformalną sieć współpracy, czy o utworzenie odrębnego podmiotu – związku stowarzyszeń.

Kto może utworzyć związek stowarzyszeń?

Tutaj przepisy są jasne: związek stowarzyszeń mogą założyć co najmniej trzy stowarzyszenia. Ustawa pozwala jednocześnie, aby jego założycielami i członkami były także inne osoby prawne.

Oznacza to przykładowo, że federację mogą wspólnie tworzyć np. trzy stowarzyszenia, trzy stowarzyszenia i fundacja, kilka stowarzyszeń i kilka fundacji.

Nie można natomiast utworzyć związku stowarzyszeń wyłącznie przez trzy fundacje. Niezależnie od udziału innych podmiotów musi istnieć grupa co najmniej trzech stowarzyszeń.

Czy fundacja może należeć do związku stowarzyszeń?

Tak - fundacja jest osobą prawną, a art. 22 Prawa o stowarzyszeniach wyraźnie dopuszcza udział w związku także innych niż stowarzyszenia osób prawnych.

To istotna różnica w stosunku do zwykłego stowarzyszenia. W zwykłym stowarzyszeniu osoba prawna może być jedynie członkiem wspierającym. Przy związku stowarzyszeń ustawodawca stworzył odrębną konstrukcję, pozwalającą zrzeszać właśnie osoby prawne.

Dodatkowe ograniczenie dotyczy osób prawnych mających cele zarobkowe – takie podmioty mogą być w związku członkami wspierającymi.

Czy związek stowarzyszeń ma członków?

Tak – i właśnie członkostwo jest jednym z jego najważniejszych elementów.

Członkami związku są jednak organizacje, a nie poszczególni ludzie. Jeśli do federacji należy stowarzyszenie X, członkiem federacji jest stowarzyszenie X jako osoba prawna. Członkami federacji nie stają się automatycznie wszyscy członkowie tego stowarzyszenia.

To pozwala dobrze zobaczyć różnicę pomiędzy podstawowymi konstrukcjami:

fundacja – co do zasady nie ma członków;

stowarzyszenie – jest zrzeszeniem osób;

związek stowarzyszeń – jest zrzeszeniem organizacji i innych dopuszczonych osób prawnych.

Każda organizacja członkowska nadal istnieje samodzielnie. Zachowuje własną osobowość prawną, statut, zarząd, majątek, projekty i zobowiązania. Przystąpienie do federacji nie powoduje połączenia organizacji w jeden podmiot.

Czy związek stowarzyszeń jest wpisany do KRS?

Tak. Związek stowarzyszeń jest odrębnym podmiotem wpisywanym do Krajowego Rejestru Sądowego.

Do związków stosuje się odpowiednio przepisy Prawa o stowarzyszeniach, a stowarzyszenie uzyskuje osobowość prawną po wpisie do KRS. Sam ustawowy formularz rejestracyjny KRS-W20 wymienia „związek stowarzyszeń” jako odrębny rodzaj organizacji.

Związek otrzymuje więc własny numer KRS i funkcjonuje niezależnie od numerów KRS organizacji, które do niego należą. KRS związku nie zastępuje KRS jego członków.

Może zawierać umowy, posiadać własny majątek, zatrudniać pracowników, otworzyć rachunek bankowy czy występować jako strona umów i postępowań. Jeżeli spełnia wymagania konkretnego programu, może również samodzielnie ubiegać się o dotacje.

Jak wygląda struktura federacji?

Ponieważ do związku stowarzyszeń odpowiednio stosuje się przepisy dotyczące stowarzyszeń, związek posiada własny statut i własne władze.

Statut określa między innymi zasady przyjmowania i utraty członkostwa, prawa i obowiązki członków, sposób wyboru władz, zasady reprezentowania związku, sposób finansowania czy dokonywania zmian statutu. Prawo o stowarzyszeniach wymaga, aby statut regulował te podstawowe kwestie.

W praktyce szczególnie istotne staje się określenie sposobu wykonywania praw członkowskich przez organizacje należące do związku – np. kto reprezentuje daną organizację podczas zebrań oraz ile głosów przysługuje poszczególnym członkom.

Po co tworzy się federacje?

Najczęściej po to, aby kilka niezależnych organizacji mogło występować wspólnie, nie rezygnując ze swojej samodzielności.

Federacja może prowadzić wspólne działania rzecznicze, reprezentować interesy organizacji członkowskich, organizować projekty, prowadzić działania edukacyjne, wypracowywać standardy lub występować o finansowanie. Prawo o stowarzyszeniach pozwala stowarzyszeniom reprezentować zbiorowe interesy członków oraz wypowiadać się w sprawach publicznych, a przepisy te odpowiednio stosuje się również do związków stowarzyszeń.

Najważniejsze jest jednak to, że federacja nie zastępuje należących do niej organizacji. Jest dodatkowym, odrębnym NGO, którego członkami są inne organizacje. Dzięki temu stowarzyszenia i fundacje mogą zachować własną tożsamość i niezależność, a jednocześnie stworzyć wspólną strukturę do działania w sprawach, które je łączą.