Status organizacji pożytku publicznego, czyli status OPP, jest szczególnym statusem prawnym, który mogą uzyskać podmioty prowadzące działalność społecznie użyteczną. Jego uzyskanie wiąże się z określonymi uprawnieniami, w tym możliwością otrzymywania środków z 1,5% podatku dochodowego od osób fizycznych. Status OPP nie jest jednak nadawany automatycznie. Organizacja musi spełnić warunki przewidziane w ustawie o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, a następnie uzyskać odpowiedni wpis w Krajowym Rejestrze Sądowym.
Status OPP mogą uzyskać przede wszystkim organizacje pozarządowe, czyli podmioty, które nie należą do sektora finansów publicznych i nie działają w celu osiągnięcia zysku. W praktyce będą to najczęściej fundacje i stowarzyszenia, jednak katalog podmiotów uprawnionych do ubiegania się o status OPP jest szerszy.
Zgodnie z art. 20 ust. 1 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie:
„Organizacją pożytku publicznego może być organizacja pozarządowa oraz podmiot wymieniony w art. 3 ust. 3 pkt 1 i 4, z zastrzeżeniem art. 21, która spełnia łącznie następujące wymagania: (...)”.
Oznacza to, że o status OPP mogą ubiegać się nie tylko fundacje i stowarzyszenia, ale również niektóre inne podmioty. Chodzi m.in. o osoby prawne i jednostki organizacyjne działające na podstawie przepisów regulujących stosunek Państwa do Kościoła Katolickiego, innych kościołów i związków wyznaniowych oraz ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, jeżeli ich cele statutowe obejmują prowadzenie działalności pożytku publicznego.
Status OPP mogą uzyskać także spółki akcyjne, spółki z ograniczoną odpowiedzialnością oraz kluby sportowe będące spółkami działającymi na podstawie ustawy o sporcie, jeżeli nie działają w celu osiągnięcia zysku, przeznaczają całość dochodu na realizację celów statutowych oraz nie przeznaczają zysku do podziału między udziałowców, akcjonariuszy i pracowników.
Nie każdy podmiot prowadzący działalność społeczną może więc automatycznie uzyskać status OPP. W pierwszej kolejności należy ustalić, czy dana organizacja mieści się w ustawowym katalogu podmiotów uprawnionych. Dopiero następnie można badać, czy spełnia pozostałe wymogi.
Jednym z podstawowych warunków uzyskania statusu OPP jest odpowiednio długi okres prowadzenia działalności pożytku publicznego. Zgodnie z art. 22 ust. 1 ustawy:
„Organizacja pozarządowa oraz podmioty wymienione w art. 3 ust. 3 pkt 1 i 4 mogą uzyskać status organizacji pożytku publicznego pod warunkiem, iż działalność, o której mowa w art. 20 ust. 1 pkt 1 i ust. 2, prowadzona jest nieprzerwanie przez co najmniej 2 lata”.
W praktyce oznacza to, że nowo utworzona fundacja lub stowarzyszenie co do zasady nie może uzyskać statusu OPP od razu po rejestracji. Organizacja powinna wykazać, że przez co najmniej dwa lata rzeczywiście prowadziła działalność pożytku publicznego. Znaczenie ma więc nie tylko formalna data wpisu do KRS, ale także faktyczna aktywność organizacji.
Działalność tę warto dokumentować na bieżąco. Przydatne mogą być w szczególności sprawozdania merytoryczne, sprawozdania finansowe, uchwały organów, umowy, opisy zrealizowanych projektów, dokumentacja fotograficzna, materiały informacyjne oraz korespondencja potwierdzająca współpracę z beneficjentami, partnerami lub instytucjami publicznymi.
Warunek ten nie dotyczy straży pożarnych.
Organizacja ubiegająca się o status OPP powinna prowadzić działalność pożytku publicznego na rzecz ogółu społeczności albo określonej grupy podmiotów. Jeżeli działalność jest kierowana do określonej grupy, grupa ta powinna być wyodrębniona ze względu na szczególnie trudną sytuację życiową lub materialną w stosunku do społeczeństwa.
Warunek ten ma zapobiegać sytuacji, w której status OPP uzyskuje podmiot działający wyłącznie na rzecz zamkniętego, prywatnego lub uprzywilejowanego kręgu osób. Działalność organizacji powinna mieć rzeczywisty wymiar społeczny i mieścić się w sferze zadań publicznych wskazanych w ustawie, np. w obszarze pomocy społecznej, ochrony zdrowia, edukacji, kultury, ochrony zwierząt, ekologii, działalności na rzecz osób z niepełnosprawnościami albo wspierania organizacji pozarządowych.
Organizacja ubiegająca się o status OPP może prowadzić działalność gospodarczą, ale wyłącznie jako działalność dodatkową wobec działalności pożytku publicznego. Działalność gospodarcza nie może dominować nad działalnością statutową.
Ma to znaczenie zwłaszcza w przypadku organizacji, które prowadzą odpłatne projekty, sprzedaż produktów, usługi szkoleniowe, działalność wydawniczą albo inne formy aktywności generujące przychody. Sam fakt uzyskiwania przychodów nie wyklucza statusu OPP, ale organizacja powinna wykazać, że działalność gospodarcza ma charakter pomocniczy, a jej celem jest finansowanie działalności pożytku publicznego.
Z tym warunkiem łączy się obowiązek przeznaczania nadwyżki przychodów nad kosztami na działalność pożytku publicznego. Organizacja nie może działać w celu podziału zysku między członków, fundatorów, członków organów, udziałowców, akcjonariuszy ani pracowników.
Przed złożeniem wniosku o status OPP należy dokładnie zweryfikować statut organizacji. W wielu przypadkach konieczna będzie jego wcześniejsza zmiana, ponieważ ustawa wymaga określonych postanowień zabezpieczających majątek organizacji.
Statut powinien przewidywać m.in. zakaz udzielania pożyczek lub zabezpieczania zobowiązań majątkiem organizacji na rzecz członków, członków organów, pracowników oraz osób im bliskich. Powinien także wykluczać przekazywanie majątku organizacji na rzecz tych osób na zasadach innych niż wobec osób trzecich oraz wykorzystywanie majątku organizacji na ich rzecz na preferencyjnych zasadach.
Znaczenie mają również ograniczenia dotyczące zakupu towarów lub usług od podmiotów powiązanych. Celem tych regulacji jest zapewnienie, aby majątek organizacji był wykorzystywany na działalność pożytku publicznego, a nie do transferowania korzyści do osób związanych z organizacją.
Organizacja ubiegająca się o status OPP powinna posiadać kolegialny organ kontroli lub nadzoru, odrębny od organu zarządzającego. W fundacji może to być np. rada fundacji, a w stowarzyszeniu komisja rewizyjna.
Członkowie organu kontroli lub nadzoru powinni być niezależni od członków organu zarządzającego. Nie powinni pozostawać z nimi w związku małżeńskim, we wspólnym pożyciu, w stosunku pokrewieństwa, powinowactwa ani podległości służbowej. Nie mogą być także skazani prawomocnym wyrokiem za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego lub przestępstwo skarbowe.
Wymóg niekaralności dotyczy również członków organu zarządzającego. Przed złożeniem wniosku warto więc zebrać odpowiednie oświadczenia członków organów, aby wykazać, że organizacja spełnia ten warunek.
Dopiero po zweryfikowaniu warunków ustawowych warto przejść do przygotowania wniosku. Organizacja powinna w pierwszej kolejności sprawdzić, czy jej statut odpowiada wymogom ustawy. Jeżeli nie, konieczne będzie podjęcie uchwały o zmianie statutu i zgłoszenie tej zmiany do KRS.
Następnie należy przygotować dokumenty potwierdzające prowadzenie działalności pożytku publicznego przez co najmniej dwa lata. W praktyce mogą to być w szczególności sprawozdania merytoryczne, sprawozdania finansowe, opisy projektów, informacje o działaniach prowadzonych na rzecz beneficjentów, uchwały organów, umowy, materiały promocyjne albo inne dokumenty pokazujące rzeczywistą działalność organizacji.
Ważne jest, aby działalność wskazana we wniosku była spójna ze statutem i dokumentami organizacji. Jeżeli organizacja deklaruje określone obszary działalności pożytku publicznego, powinna być w stanie wykazać, że faktycznie je prowadzi.
Status OPP uzyskuje się na wniosek. Organizacja zainteresowana uzyskaniem tego statusu musi wystąpić do KRS o wpisanie informacji o spełnianiu wymagań przewidzianych dla organizacji pożytku publicznego. Sąd rejestrowy bada, czy organizacja spełnia warunki określone w ustawie, a potwierdzeniem uzyskania statusu jest odpowiedni wpis w KRS.
W praktyce wniosek składa się na urzędowych formularzach. Dla organizacji wpisanej już do KRS podstawowe znaczenie ma formularz dotyczący zmiany danych oraz załącznik dotyczący działalności pożytku publicznego. To w tym załączniku wskazuje się obszary działalności pożytku publicznego prowadzonej przez organizację. Sąd sprawdza, czy mieszczą się one w ustawowej sferze zadań publicznych i czy znajdują odzwierciedlenie w statucie oraz dokumentach organizacji.
Do wniosku należy dołączyć dokumenty wymagane w danej sprawie. Najczęściej będą to: aktualny statut, uchwały dotyczące zmian statutu, dokumenty potwierdzające skład organów, oświadczenia członków organów, sprawozdania oraz dokumenty wykazujące co najmniej dwuletnią działalność pożytku publicznego.
Organizacja uzyskuje status OPP nie w momencie podjęcia uchwały, przygotowania dokumentów ani wysłania wniosku, lecz dopiero z chwilą dokonania odpowiedniego wpisu w KRS. Wynika to z art. 22 ust. 2 ustawy, zgodnie z którym:
„Organizacja pozarządowa oraz podmioty wymienione w art. 3 ust. 3 pkt 4 podlegające obowiązkowi wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego uzyskują status organizacji pożytku publicznego z chwilą wpisania do tego Rejestru informacji o spełnieniu wymagań, o których mowa w art. 20, na zasadach i w trybie określonych w ustawie z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym”.
Dopiero od tego momentu organizacja może posługiwać się statusem OPP. W odpisie KRS powinna pojawić się odpowiednia informacja o statusie organizacji pożytku publicznego.
Uzyskanie statusu OPP nie kończy obowiązków organizacji. Status ten wiąże się z podwyższonym standardem transparentności. Organizacja powinna m.in. sporządzać i publikować wymagane sprawozdania, dbać o aktualność danych w KRS oraz utrzymywać rozwiązania organizacyjne wymagane przez ustawę.
Przygotowanie do uzyskania statusu OPP warto więc potraktować szerzej niż tylko jako wypełnienie formularzy. Kluczowe jest wcześniejsze uporządkowanie statutu, dokumentacji, organów i sposobu wykazywania działalności pożytku publicznego. Dzięki temu organizacja ogranicza ryzyko wezwania do uzupełnienia braków albo odmowy wpisu statusu OPP do KRS.
Uzyskanie statusu OPP wymaga nie tylko prawidłowego wypełnienia wniosku do KRS, ale przede wszystkim wcześniejszej weryfikacji statutu, dokumentacji i sposobu prowadzenia działalności organizacji. W NGO Consulting wspieramy fundacje, stowarzyszenia i inne podmioty społeczne w przygotowaniu do tego procesu - analizujemy spełnienie warunków ustawowych, wskazujemy konieczne zmiany w dokumentach oraz pomagamy przygotować komplet materiałów potrzebnych do złożenia wniosku.
Jeżeli Państwa organizacja rozważa uzyskanie statusu OPP, zapraszamy do kontaktu z NGO Consulting. Pomożemy uporządkować dokumentację i przejść przez procedurę w sposób zgodny z wymogami ustawy.
NGO Consulting
Rynek Nowomiejski 16/6
87-100 Toruń